اموال و زن و فرزندش صقليه را ترك گفت و روژه سراسر آن بلاد را به تصرف درآورد و نام اسلام از جزيرهء صقليه برافتاد و دولت 95 سالهء كلبيان به پايان آمد . « 1 » ابن اثير مىنويسد : رجار در 484 ق / 1091 - 1092 م تمام جزيرهء صقلّيّه را تصرف كرد . « 2 » مىگويند ، در حملهء رجار به پالرمو ، سپاه او از راه دريا و خشكى آن شهر را در محاصره گرفتند . سپاهيانى كه از شمال افريقا براى كمك به شهر محاصره شده آمده بودند ، با دادن تلفاتى سنگين به حلقهء محاصره نفوذ كردند و محاصرهء مذكور چند ماه طول كشيد و قحطى و تلفات زيادى به طرفين وارد آمد . سرانجام در 464 ق / 1072 م پالرمو تسليم شد و به اهالى مسلمان آنجا در تأمين حيات و حمايت از مذهب و قوانينشان تضمينهايى داده شد . « 3 » ادريسى در قرن ششم هجرى ، هنگام حكومت نورمانها بر سيسيل ، كه رئيس بخش جغرافيايى آنان بوده ، در وصف پالرمو مىنويسد : شهرى ارزشمند و بزرگ است . داراى محاسن زيادى است و در گذشته پايتخت شاه بوده و ناوگانهاى دريايى براى جنگ در ساحل آن لنگر مىاندازند ، و براى جنگ از آنجا حركت مىكنند . كوههاى بلندى بر اين شهر مشرف است . ساحل آن نشاطآور است و بهترين لنگرگاهها را براى پهلو گرفتن كشتيها دارد . شهر داراى دو قسمت كاخ و حومه است . قسمت كاخ همان كاخ قديمى و مشهور شهر است كه در آن سه محله وجود دارد : محلهء اول ، شامل كاخهاى رفيع و خانه‌هاى بزرگ ، مساجد ، هتلها ، گرمابه‌ها و قهوه‌خانه است ؛ محلهء دوم نيز كاخهاى بلند و ساختمانهاى فاخر و گرمابه‌هاى فراوان و هتلهاى زياد دارد ؛ محله سوم ، محلهء جامع بزرگ است كه در قديم نيز بوده است و اكنون در اين مدت به شكل ديگرى درآمده است و در اين زمان ، چون صنايع و كارهاى شگفتى در آن انجام مىدهند ، شكل ديگرى يافته است . قسمت دوم شهر ، حومه يا ربض است كه اطراف شهر را فراگرفته و شهر قديمى كه به نام خالصه و محل سكونت سلطان بوده در آن واقع است . بويژه در روزگار مسلمانان ، دروازهء دريا ( باب البحر ) و دار الصناعه ( كارخانهء كشتىسازى ) در اين

--> ( 1 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 298 - 299 . ( 2 ) . الكامل ؛ ج 10 ، ص 198 . ( 3 ) . تاريخ سيسيل در دوران اسلامى ؛ ص 86 .